سنگ کلیه یکی از دردناک‌ترین مشکلات دستگاه ادراری است و می‌تواند زندگی روزمره بیمار را مختل کند. درد شدید پهلو، خون در ادرار، تهوع، سوزش ادرار و تکرر ادرار از علائمی هستند که بسیاری از بیماران مبتلا به سنگ کلیه تجربه می‌کنند. خوشبختانه امروزه برای درمان سنگ کلیه همیشه نیازی به جراحی باز نیست و روش‌های کم‌تهاجمی‌تری وجود دارد.

یکی از روش‌های پیشرفته و پرکاربرد در درمان برخی سنگ‌های کلیه، عمل RIRS است. RIRS مخفف Retrograde Intrarenal Surgery به معنی جراحی داخل کلیه از مسیر برگشتی دستگاه ادراری است. در این روش، پزشک بدون ایجاد برش روی پوست، از طریق مجرای ادرار، مثانه و حالب وارد کلیه می‌شود و با کمک دوربین ظریف و لیزر، سنگ را خرد می‌کند.

RIRS معمولاً برای سنگ‌های کوچک تا متوسط کلیه، سنگ‌هایی که با سنگ‌شکنی برون‌اندامی دفع نشده‌اند، یا سنگ‌هایی که در محل خاصی از کلیه قرار دارند استفاده می‌شود. در ادامه، به زبان ساده توضیح می‌دهیم عمل RIRS چیست، چگونه انجام می‌شود، چه مزایا و عوارضی دارد و بیمار قبل و بعد از این روش باید چه مراقبت‌هایی را رعایت کند.

RIRS چیست؟

RIRS نوعی جراحی کم‌تهاجمی برای درمان سنگ کلیه است که در آن پزشک از مسیر طبیعی ادرار وارد بدن می‌شود. یعنی برخلاف جراحی باز یا PCNL، معمولاً برشی روی پوست ایجاد نمی‌شود.

در این روش از وسیله‌ای باریک و انعطاف‌پذیر به نام یورتروسکوپ انعطاف‌پذیر استفاده می‌شود. این وسیله از مجرای ادرار وارد مثانه می‌شود، سپس از حالب بالا می‌رود و به داخل کلیه می‌رسد. بعد از دیدن سنگ، پزشک با کمک لیزر آن را خرد می‌کند.

معنی RIRS به زبان ساده

اگر بخواهیم ساده بگوییم، RIRS یعنی درمان سنگ کلیه از داخل مسیر طبیعی ادرار. پزشک بدون برش پوستی، یک دوربین بسیار نازک را از راه مجرای ادرار وارد می‌کند و تا کلیه بالا می‌برد.

سپس سنگ داخل کلیه با لیزر به قطعات بسیار کوچک‌تر تبدیل می‌شود. بخشی از قطعات ممکن است خارج شوند و بخش‌های خیلی ریز نیز معمولاً با ادرار دفع می‌شوند.

RIRS چگونه با لیزر سنگ کلیه را خرد می‌کند؟

در RIRS معمولاً از لیزر مخصوص، مانند لیزر هولمیوم، برای خرد کردن سنگ استفاده می‌شود. انرژی لیزر به سنگ برخورد می‌کند و آن را به قطعات کوچک‌تر یا ذرات ریز تبدیل می‌کند.

این تکنیک به پزشک اجازه می‌دهد سنگ‌هایی را که در بخش‌های مختلف کلیه قرار دارند، با دقت بالا هدف قرار دهد. البته موفقیت درمان به اندازه سنگ، محل سنگ، جنس سنگ، آناتومی کلیه و تجربه جراح بستگی دارد.

تفاوت RIRS با جراحی باز و PCNL

در جراحی باز، برای رسیدن به کلیه برش بزرگی روی بدن ایجاد می‌شود. در PCNL، پزشک از طریق یک سوراخ کوچک در پوست پشت یا پهلو وارد کلیه می‌شود. اما در RIRS، مسیر ورود از مجرای ادرار است و معمولاً هیچ برش پوستی ایجاد نمی‌شود.

به همین دلیل RIRS از نظر تهاجم، معمولاً از جراحی باز و PCNL سبک‌تر است. با این حال، برای همه سنگ‌ها مناسب نیست. سنگ‌های بسیار بزرگ یا شاخ گوزنی معمولاً با PCNL بهتر درمان می‌شوند.

چه زمانی از RIRS برای سنگ کلیه استفاده می‌شود؟

RIRS برای همه بیماران مبتلا به سنگ کلیه انتخاب اول نیست. برخی سنگ‌های کوچک ممکن است خودبه‌خود دفع شوند. برخی سنگ‌ها با سنگ‌شکنی برون‌اندامی یا ESWL درمان می‌شوند. برخی سنگ‌های بزرگ نیز نیاز به PCNL دارند.

انتخاب RIRS به عواملی مانند اندازه سنگ، محل سنگ، تعداد سنگ‌ها، جنس احتمالی سنگ، وجود عفونت، وضعیت حالب و کلیه، سابقه جراحی قبلی و شرایط عمومی بیمار بستگی دارد.

سنگ‌های کوچک تا متوسط کلیه

RIRS بیشتر برای سنگ‌های کوچک تا متوسط کلیه کاربرد دارد. اگر سنگ خیلی بزرگ باشد، خرد کردن کامل آن با RIRS ممکن است طولانی شود یا نیاز به چند جلسه درمان داشته باشد.

برای سنگ‌های بزرگ‌تر، به‌خصوص سنگ‌های بالای ۲ سانتی‌متر یا سنگ‌های شاخ گوزنی، معمولاً PCNL گزینه قوی‌تری است. اما در بعضی بیماران خاص، پزشک ممکن است با توجه به شرایط، RIRS را هم بررسی کند.

سنگ‌هایی که با ESWL دفع نشده‌اند

گاهی برای بیمار، سنگ‌شکنی برون‌اندامی یا ESWL انجام شده اما سنگ به‌طور کامل خرد یا دفع نشده است. در این حالت، RIRS می‌تواند گزینه مناسبی باشد، چون پزشک مستقیماً سنگ را داخل کلیه می‌بیند و با لیزر خرد می‌کند.

این موضوع به‌خصوص زمانی مهم است که قطعات سنگ بعد از ESWL در کلیه باقی مانده و باعث درد، عفونت یا انسداد شده باشند.

سنگ‌های داخل کالیس‌های کلیه

کلیه از بخش‌هایی به نام کالیس یا جامچه تشکیل شده است. بعضی سنگ‌ها در قسمت‌هایی از کلیه قرار می‌گیرند که دسترسی به آن‌ها با روش‌های دیگر دشوارتر است.

یورتروسکوپ انعطاف‌پذیر در RIRS می‌تواند تا حد زیادی در داخل کلیه حرکت کند و به بخش‌های مختلف آن برسد. البته اگر سنگ در کالیس تحتانی باشد، زاویه و آناتومی کلیه می‌تواند روی موفقیت درمان اثر بگذارد.

بیمارانی که جراحی کم‌تهاجمی‌تر برایشان مناسب‌تر است

در برخی بیماران، پزشک تلاش می‌کند تا جای ممکن از روش کم‌تهاجمی‌تر استفاده کند. برای مثال، بیمارانی که به دلیل شرایط عمومی بدن، سابقه جراحی، چاقی، مصرف داروهای خاص یا نگرانی از خونریزی، گزینه مناسبی برای روش‌های تهاجمی‌تر نیستند، ممکن است برای RIRS بررسی شوند.

البته این تصمیم باید کاملاً تخصصی باشد. کم‌تهاجمی بودن RIRS به معنی بی‌خطر بودن مطلق آن نیست و ارزیابی کامل قبل از عمل ضروری است.

عمل RIRS چگونه انجام می‌شود؟

عمل RIRS معمولاً در اتاق عمل و با بیهوشی انجام می‌شود. بیمار در طول عمل درد احساس نمی‌کند. پزشک با استفاده از ابزار ظریف و دوربین مخصوص، از مسیر مجرای ادرار وارد دستگاه ادراری می‌شود.

برخلاف PCNL، در RIRS معمولاً نیازی به سوراخ کردن پوست یا ورود مستقیم از پشت به کلیه وجود ندارد. مسیر حرکت ابزار از مجرای ادرار به مثانه، سپس حالب و در نهایت داخل کلیه است.

بیهوشی و آماده‌سازی بیمار

بیشتر موارد RIRS تحت بیهوشی عمومی انجام می‌شود. قبل از عمل، متخصص بیهوشی وضعیت قلب، ریه، فشار خون، داروهای مصرفی و سابقه بیماری‌های بیمار را بررسی می‌کند.

بیمار معمولاً باید چند ساعت قبل از عمل ناشتا باشد. زمان دقیق ناشتا بودن و داروهایی که باید مصرف یا قطع شوند، توسط تیم درمان اعلام می‌شود.

ورود یورتروسکوپ از مسیر طبیعی ادرار

در شروع عمل، پزشک یورتروسکوپ را از مجرای ادرار وارد مثانه می‌کند. سپس ابزار از دهانه حالب وارد حالب شده و به سمت کلیه هدایت می‌شود.

این مسیر بسیار ظریف است و نیاز به دقت بالایی دارد. گاهی اگر حالب تنگ باشد یا عبور ابزار سخت باشد، پزشک ممکن است ابتدا دبل جی بگذارد و عمل اصلی را به زمان دیگری موکول کند تا حالب آماده‌تر شود.

مشاهده سنگ داخل کلیه

وقتی یورتروسکوپ به داخل کلیه می‌رسد، پزشک با دوربین، داخل سیستم جمع‌کننده کلیه را بررسی می‌کند و محل سنگ را پیدا می‌کند.

در این مرحله، اندازه، محل و تعداد سنگ‌ها اهمیت زیادی دارد. اگر سنگ در محل دشواری قرار گرفته باشد، جراح باید با دقت ابزار را هدایت کند تا هم سنگ دیده شود و هم به بافت‌های اطراف آسیب وارد نشود.

خرد کردن سنگ با لیزر

پس از پیدا کردن سنگ، فیبر لیزر از داخل یورتروسکوپ عبور داده می‌شود و انرژی لیزر به سنگ تابانده می‌شود. سنگ به قطعات کوچک‌تر یا ذرات بسیار ریز تبدیل می‌شود.

گاهی قطعات با ابزار مخصوص خارج می‌شوند و گاهی آن‌قدر ریز می‌شوند که با ادرار دفع شوند. هدف پزشک این است که تا حد امکان سنگ پاکسازی شود و مسیر ادرار باز بماند.

گذاشتن دبل جی در صورت نیاز

در پایان عمل، ممکن است پزشک یک لوله داخلی باریک به نام دبل جی در حالب قرار دهد. دبل جی از کلیه تا مثانه امتداد دارد و به جریان بهتر ادرار کمک می‌کند.

دبل جی می‌تواند باعث سوزش ادرار، تکرر ادرار، احساس فشار در مثانه یا درد خفیف پهلو شود. این علائم معمولاً قابل کنترل هستند و بعد از خارج کردن دبل جی برطرف می‌شوند. زمان خروج دبل جی را پزشک مشخص می‌کند و بیمار نباید آن را فراموش کند.

مزایای عمل RIRS

RIRS به دلیل کم‌تهاجمی بودن، در بسیاری از بیماران گزینه جذابی است. این روش به‌خصوص برای سنگ‌هایی که اندازه مناسب دارند و از مسیر حالب قابل دسترسی هستند، می‌تواند بسیار کاربردی باشد.

با این حال، مهم است بیمار بداند که RIRS همیشه بهترین روش نیست. در برخی سنگ‌های بزرگ یا پیچیده، PCNL می‌تواند شانس پاکسازی بیشتری داشته باشد.

بدون برش پوستی

یکی از مهم‌ترین مزایای RIRS این است که معمولاً بدون برش روی پوست انجام می‌شود. ابزار از مسیر طبیعی ادرار وارد بدن می‌شود و همین موضوع باعث می‌شود جای زخم پوستی وجود نداشته باشد.

برای بسیاری از بیماران، همین ویژگی از نظر روانی و جسمی اهمیت دارد. البته داخل مجاری ادراری همچنان دستکاری انجام می‌شود و مراقبت بعد از عمل لازم است.

درد و نقاهت کمتر نسبت به جراحی باز

چون در RIRS برش پوستی ایجاد نمی‌شود، درد بعد از عمل معمولاً کمتر از جراحی باز است. بسیاری از بیماران زودتر به فعالیت‌های سبک روزانه برمی‌گردند.

البته وجود دبل جی می‌تواند چند روز یا چند هفته باعث ناراحتی، سوزش، تکرر ادرار یا درد خفیف شود. این علائم باید از قبل برای بیمار توضیح داده شود تا باعث نگرانی بی‌مورد نشود.

مناسب برای بعضی سنگ‌های کلیه که دسترسی دشوار دارند

یورتروسکوپ انعطاف‌پذیر می‌تواند به قسمت‌های مختلف کلیه برسد. به همین دلیل، RIRS برای برخی سنگ‌هایی که در کالیس‌ها یا بخش‌های خاص کلیه قرار دارند، کاربرد دارد.

با این حال، آناتومی کلیه، زاویه کالیس‌ها و محل دقیق سنگ روی موفقیت درمان اثر می‌گذارد. گاهی با وجود تلاش جراح، پاکسازی کامل در یک جلسه امکان‌پذیر نیست.

امکان حفظ بافت کلیه

در RIRS هدف خرد کردن سنگ از داخل سیستم جمع‌کننده کلیه است، بدون اینکه برش بزرگی روی کلیه ایجاد شود. این موضوع می‌تواند به حفظ بافت کلیه کمک کند.

البته اگر سنگ باعث انسداد طولانی، عفونت مکرر یا آسیب قبلی به کلیه شده باشد، ممکن است عملکرد کلیه از قبل تحت تأثیر قرار گرفته باشد. بنابراین درمان به‌موقع سنگ کلیه اهمیت زیادی دارد.

آمادگی قبل از عمل RIRS

آمادگی قبل از RIRS باعث کاهش خطر عوارض و افزایش ایمنی عمل می‌شود. بیمار باید قبل از عمل از نظر عفونت ادراری، عملکرد کلیه، وضعیت انعقاد خون و شرایط عمومی بررسی شود.

هرگونه تب، سوزش ادرار، بوی بد ادرار، درد شدید پهلو یا سابقه عفونت باید به پزشک اطلاع داده شود.

آزمایش خون و ادرار

قبل از عمل، معمولاً آزمایش خون برای بررسی کم‌خونی، عملکرد کلیه، قند خون، وضعیت انعقاد و سایر شاخص‌های ضروری انجام می‌شود.

آزمایش ادرار و کشت ادرار نیز اهمیت زیادی دارد. اگر بیمار عفونت ادراری فعال داشته باشد، معمولاً باید قبل از جراحی درمان شود، چون انجام عمل در حضور عفونت می‌تواند خطر تب و عفونت شدید را افزایش دهد.

تصویربرداری قبل از جراحی

برای برنامه‌ریزی RIRS، پزشک به تصویربرداری دقیق نیاز دارد. سونوگرافی، سی‌تی‌اسکن یا عکس‌های مخصوص دستگاه ادراری می‌توانند محل، اندازه، تعداد و تراکم سنگ‌ها را مشخص کنند.

سی‌تی‌اسکن معمولاً اطلاعات بسیار خوبی درباره سنگ می‌دهد و به پزشک کمک می‌کند تصمیم بگیرد RIRS مناسب است یا روش دیگری مثل PCNL انتخاب بهتری خواهد بود.

بررسی و درمان عفونت ادراری

وجود عفونت ادراری قبل از عمل یکی از نکات مهم است. سنگ کلیه گاهی می‌تواند محل تجمع باکتری‌ها باشد و حین خرد شدن، خطر انتشار عفونت بیشتر شود.

اگر کشت ادرار مثبت باشد، پزشک ممکن است آنتی‌بیوتیک مناسب تجویز کند و زمان جراحی را تا کنترل عفونت تغییر دهد. این کار برای ایمنی بیمار ضروری است.

تنظیم داروهای رقیق‌کننده خون

بیمار باید تمام داروهای مصرفی خود را به پزشک اطلاع دهد، مخصوصاً داروهای رقیق‌کننده خون مانند آسپرین، وارفارین، کلوپیدوگرل، ریواروکسابان یا آپیکسابان.

قطع یا تغییر این داروها باید فقط با نظر پزشک انجام شود. قطع خودسرانه داروهای قلبی یا ضدانعقاد می‌تواند خطر سکته، لخته یا مشکلات جدی ایجاد کند.

مراقبت‌های بعد از RIRS

بعد از عمل RIRS، بیمار معمولاً مدتی در ریکاوری تحت نظر قرار می‌گیرد. بسته به شرایط، ممکن است همان روز یا روز بعد مرخص شود؛ اما در برخی بیماران نیاز به بستری بیشتر وجود دارد.

مراقبت بعد از RIRS شامل کنترل درد، مصرف داروها طبق دستور، نوشیدن مایعات کافی، توجه به علائم هشدار و مراجعه برای پیگیری است.

علائم طبیعی بعد از عمل

بعد از RIRS، مقداری خون در ادرار، سوزش ادرار، تکرر ادرار، درد خفیف پهلو یا احساس ناراحتی در مثانه می‌تواند طبیعی باشد، مخصوصاً اگر دبل جی گذاشته شده باشد.

این علائم معمولاً به‌تدریج کاهش پیدا می‌کنند. اما اگر خونریزی شدید، تب، لرز، درد شدید، کاهش ادرار یا ضعف غیرعادی ایجاد شود، باید سریعاً با پزشک تماس گرفته شود.

مراقبت در صورت وجود دبل جی

دبل جی یک لوله داخلی است که به تخلیه بهتر ادرار از کلیه به مثانه کمک می‌کند. وجود آن می‌تواند باعث احساس ادرار فوری، تکرر ادرار، سوزش، درد پهلو هنگام ادرار یا وجود خون در ادرار شود.

بیمار باید بداند دبل جی دائمی نیست و باید در زمان مشخص خارج شود. فراموش کردن دبل جی می‌تواند باعث رسوب، عفونت، درد و مشکلات جدی شود.

مصرف مایعات

نوشیدن آب کافی بعد از عمل به دفع ذرات ریز سنگ و رقیق شدن ادرار کمک می‌کند. البته مقدار مصرف آب باید با توجه به شرایط بیمار تنظیم شود.

اگر بیمار بیماری قلبی، نارسایی کلیه یا محدودیت مصرف مایعات دارد، باید درباره مقدار مناسب آب از پزشک سؤال کند. مصرف بیش از حد آب در برخی بیماران می‌تواند مشکل‌ساز باشد.

فعالیت بدنی و بازگشت به کار

بسیاری از بیماران بعد از RIRS سریع‌تر از جراحی‌های تهاجمی‌تر به فعالیت‌های سبک برمی‌گردند. با این حال، بهتر است چند روز از فعالیت شدید، ورزش سنگین و بلند کردن اجسام سنگین خودداری شود.

زمان بازگشت به کار به نوع شغل، وضعیت عمومی بیمار، وجود دبل جی و میزان علائم بعد از عمل بستگی دارد. کارهای سبک معمولاً زودتر قابل انجام هستند.

پیگیری برای بررسی باقی‌مانده سنگ

بعد از RIRS، پزشک ممکن است برای بررسی نتیجه درمان، سونوگرافی، عکس ساده یا سی‌تی‌اسکن درخواست کند. این پیگیری نشان می‌دهد آیا سنگ کاملاً پاکسازی شده یا قطعاتی باقی مانده‌اند.

اگر قطعات کوچک باقی مانده باشند، ممکن است با مصرف مایعات و پیگیری دفع شوند. اگر قطعات بزرگ‌تر باشند یا علامت ایجاد کنند، درمان تکمیلی لازم می‌شود.

عوارض احتمالی RIRS

RIRS روش کم‌تهاجمی و مؤثری است، اما بدون عارضه نیست. بیشتر عوارض خفیف و قابل کنترل هستند، اما بعضی علائم نیاز به مراجعه فوری دارند.

آگاهی بیمار از عوارض احتمالی باعث می‌شود بعد از عمل با آرامش بیشتری مراقبت کند و در صورت بروز مشکل، سریع‌تر اقدام کند.

خون در ادرار

وجود خون خفیف در ادرار بعد از RIRS شایع است، به‌خصوص اگر لیزر انجام شده یا دبل جی گذاشته شده باشد. معمولاً با مصرف مایعات و گذشت زمان کاهش پیدا می‌کند.

اما اگر ادرار کاملاً خونی باشد، لخته‌های زیاد دیده شود، یا بیمار دچار سرگیجه، ضعف یا افت فشار شود، باید فوراً بررسی شود.

سوزش و تکرر ادرار

سوزش و تکرر ادرار بعد از RIRS می‌تواند به دلیل دستکاری مجاری ادراری یا وجود دبل جی باشد. این علائم معمولاً موقتی هستند.

اگر سوزش همراه با تب، بوی بد ادرار، درد شدید یا لرز باشد، احتمال عفونت مطرح می‌شود و بیمار باید به پزشک مراجعه کند.

تب و عفونت

تب بعد از RIRS علامت مهمی است. اگر بیمار بعد از عمل تب، لرز، بی‌حالی شدید یا درد پهلو داشته باشد، باید سریعاً بررسی شود.

عفونت بعد از عمل ممکن است به آنتی‌بیوتیک یا حتی بستری نیاز داشته باشد. به همین دلیل درمان عفونت ادراری قبل از عمل اهمیت زیادی دارد.

آسیب یا تنگی حالب

در RIRS، ابزار از داخل حالب عبور می‌کند. در مواردی ممکن است حالب دچار خراش، التهاب، آسیب یا در بلندمدت تنگی شود. این عارضه شایع نیست، اما امکان آن وجود دارد.

استفاده از ابزار مناسب، مهارت جراح و پرهیز از فشار بیش از حد روی حالب می‌تواند خطر این عارضه را کاهش دهد.

باقی ماندن قطعات سنگ

در برخی بیماران، مخصوصاً اگر سنگ بزرگ‌تر، سخت‌تر یا در محل دشوار باشد، ممکن است قطعاتی از سنگ باقی بماند. این قطعات ممکن است خودبه‌خود دفع شوند یا نیاز به درمان تکمیلی داشته باشند.

گاهی برای رسیدن به نتیجه بهتر، RIRS در دو مرحله انجام می‌شود. این موضوع به معنی اشتباه بودن درمان نیست؛ بلکه به پیچیدگی سنگ بستگی دارد.

RIRS بهتر است یا PCNL؟

یکی از سؤال‌های رایج بیماران این است که RIRS بهتر است یا PCNL؟ پاسخ ساده این است: بستگی دارد. هیچ روشی برای همه بیماران و همه سنگ‌ها بهترین نیست.

RIRS و PCNL هر دو روش‌های کم‌تهاجمی درمان سنگ کلیه هستند، اما کاربرد آن‌ها متفاوت است. انتخاب نهایی باید بر اساس اندازه، محل، تعداد و جنس سنگ و شرایط بیمار انجام شود.

مقایسه بر اساس اندازه سنگ

RIRS معمولاً برای سنگ‌های کوچک تا متوسط مناسب‌تر است. اگر سنگ خیلی بزرگ باشد، خرد کردن و پاکسازی کامل آن با RIRS ممکن است دشوار یا زمان‌بر شود.

PCNL معمولاً برای سنگ‌های بزرگ‌تر، سنگ‌های بالای ۲ سانتی‌متر و سنگ‌های شاخ گوزنی انتخاب قوی‌تری است، چون پزشک از مسیر مستقیم وارد کلیه می‌شود و می‌تواند حجم بیشتری از سنگ را خارج کند.

مقایسه از نظر میزان تهاجم

از نظر برش پوستی، RIRS کم‌تهاجمی‌تر است، چون معمولاً هیچ سوراخ یا برشی روی پوست ایجاد نمی‌شود. ابزار از مسیر طبیعی ادرار وارد می‌شود.

در PCNL یک سوراخ کوچک از پوست تا کلیه ایجاد می‌شود. این روش نسبت به جراحی باز کم‌تهاجمی است، اما از RIRS تهاجمی‌تر محسوب می‌شود.

مقایسه از نظر احتمال پاکسازی سنگ

برای سنگ‌های بزرگ و پیچیده، PCNL معمولاً احتمال پاکسازی بالاتری دارد. برای سنگ‌های کوچک‌تر، RIRS می‌تواند نتیجه بسیار خوبی داشته باشد و بیمار را از برش پوستی بی‌نیاز کند.

بنابراین انتخاب روش فقط بر اساس «راحت‌تر بودن» نیست. گاهی روش تهاجمی‌تر، برای یک سنگ خاص نتیجه بهتر و ایمن‌تری دارد.

تصمیم نهایی با متخصص اورولوژی

متخصص اورولوژی با بررسی سی‌تی‌اسکن، آزمایش‌ها، وضعیت کلیه، سابقه بیماری و ترجیح بیمار، بهترین روش را پیشنهاد می‌دهد.

گاهی حتی ممکن است ترکیبی از روش‌ها لازم شود؛ مثلاً ابتدا دبل جی گذاشته شود، سپس RIRS انجام شود، یا بعد از یک روش، درمان تکمیلی مورد نیاز باشد.

پیشگیری از عود سنگ کلیه بعد از RIRS

درمان سنگ فعلی پایان ماجرا نیست. بسیاری از بیماران اگر سبک زندگی و علت زمینه‌ای تشکیل سنگ را اصلاح نکنند، ممکن است دوباره دچار سنگ کلیه شوند.

بنابراین بعد از RIRS، پیشگیری از تشکیل سنگ جدید به اندازه خود عمل اهمیت دارد.

نوشیدن آب کافی

مصرف آب کافی یکی از مهم‌ترین راه‌های پیشگیری از سنگ کلیه است. وقتی ادرار رقیق باشد، احتمال رسوب مواد سنگ‌ساز کمتر می‌شود.

یک معیار ساده این است که رنگ ادرار بیشتر اوقات روشن باشد. البته بیماران مبتلا به بیماری قلبی یا کلیوی باید مقدار مایعات را طبق نظر پزشک تنظیم کنند.

کاهش مصرف نمک

مصرف زیاد نمک می‌تواند خطر تشکیل برخی سنگ‌های کلیه را افزایش دهد. بهتر است مصرف غذاهای شور، فست‌فود، کنسروها، چیپس، سوسیس و کالباس محدود شود.

کاهش نمک علاوه بر پیشگیری از سنگ، به کنترل فشار خون و محافظت از کلیه‌ها نیز کمک می‌کند.

بررسی جنس سنگ

اگر امکان‌پذیر باشد، قطعات سنگ خارج‌شده می‌توانند برای آزمایش ارسال شوند. شناخت جنس سنگ به پزشک کمک می‌کند توصیه‌های دقیق‌تری درباره رژیم غذایی و دارو بدهد.

برای مثال، توصیه‌های پیشگیری در سنگ اسیداوریکی با سنگ کلسیم اگزالات یا سنگ عفونی یکسان نیست.

اصلاح سبک زندگی و پیگیری منظم

حفظ وزن سالم، فعالیت بدنی مناسب، کنترل دیابت و فشار خون، پرهیز از کم‌آبی و مراجعه منظم به متخصص اورولوژی در پیشگیری از عود سنگ نقش دارند.

در برخی بیماران، پزشک ممکن است آزمایش ادرار ۲۴ ساعته یا آزمایش‌های متابولیک درخواست کند تا علت دقیق سنگ‌سازی مشخص شود.

پرسش‌های متداول FAQ

۱. عمل RIRS درد دارد؟

خود عمل معمولاً تحت بیهوشی انجام می‌شود و بیمار هنگام جراحی درد احساس نمی‌کند. بعد از عمل ممکن است درد خفیف پهلو، سوزش ادرار، تکرر ادرار یا ناراحتی در مثانه وجود داشته باشد، به‌خصوص اگر دبل جی گذاشته شده باشد. این علائم معمولاً موقتی هستند.

۲. آیا RIRS بدون برش انجام می‌شود؟

بله، در بیشتر موارد RIRS بدون برش پوستی انجام می‌شود. ابزار از مسیر طبیعی ادرار، یعنی مجرای ادرار، مثانه و حالب، وارد کلیه می‌شود. به همین دلیل جای زخم پوستی معمولاً وجود ندارد.

۳. RIRS برای چه سنگ‌هایی مناسب است؟

RIRS بیشتر برای سنگ‌های کوچک تا متوسط کلیه، سنگ‌هایی که با ESWL دفع نشده‌اند، یا سنگ‌هایی که در بخش‌های خاصی از کلیه قرار دارند استفاده می‌شود. برای سنگ‌های بسیار بزرگ یا شاخ گوزنی، PCNL معمولاً گزینه مناسب‌تری است.

۴. بعد از RIRS حتماً دبل جی گذاشته می‌شود؟

نه، همیشه لازم نیست؛ اما در بسیاری از موارد پزشک برای کمک به تخلیه ادرار، کاهش انسداد و محافظت از حالب، دبل جی می‌گذارد. مدت ماندن دبل جی به شرایط بیمار بستگی دارد و باید در زمان مشخص خارج شود.

۵. آیا بعد از RIRS سنگ کاملاً از بین می‌رود؟

در بسیاری از بیماران، سنگ به‌خوبی خرد و پاکسازی می‌شود. اما گاهی، به‌خصوص در سنگ‌های بزرگ‌تر، سخت‌تر یا با محل دشوار، ممکن است قطعاتی باقی بماند. به همین دلیل پیگیری بعد از عمل با تصویربرداری اهمیت دارد.

۶. بعد از عمل RIRS چه زمانی می‌توان به کار برگشت؟

زمان بازگشت به کار به نوع شغل و وضعیت بیمار بستگی دارد. کارهای سبک معمولاً زودتر قابل شروع هستند، اما فعالیت سنگین، ورزش شدید و بلند کردن اجسام سنگین باید تا زمان اجازه پزشک محدود شود.

۷. چه علائمی بعد از RIRS خطرناک است؟

تب، لرز، درد شدید و رو به افزایش، خونریزی شدید در ادرار، لخته‌های زیاد، کاهش ادرار، ضعف شدید یا سوزش شدید همراه با بدحالی از علائم هشدار هستند و باید سریعاً توسط پزشک بررسی شوند.

جمع‌بندی

عمل RIRS یکی از روش‌های کم‌تهاجمی و پیشرفته برای درمان برخی سنگ‌های کلیه است. در این روش، پزشک بدون ایجاد برش پوستی و از مسیر طبیعی ادرار وارد کلیه می‌شود و سنگ را با کمک لیزر خرد می‌کند. RIRS به‌خصوص برای سنگ‌های کوچک تا متوسط، سنگ‌های باقی‌مانده بعد از ESWL و بعضی سنگ‌های داخل کلیه کاربرد دارد.

مزیت اصلی این روش، نبود برش پوستی، درد کمتر نسبت به جراحی باز و دوره نقاهت کوتاه‌تر است. با این حال، RIRS برای همه سنگ‌ها مناسب نیست. در سنگ‌های بزرگ، شاخ گوزنی یا بسیار پیچیده، ممکن است روش‌هایی مانند PCNL انتخاب مؤثرتری باشند. بنابراین تصمیم‌گیری درباره نوع درمان باید پس از بررسی دقیق تصویربرداری، آزمایش‌ها و شرایط عمومی بیمار انجام شود.

اگر شما با سنگ کلیه، درد پهلو، خون در ادرار، عفونت‌های ادراری مکرر یا پیشنهاد انجام RIRS مواجه هستید، بهتر است پیش از تصمیم‌گیری با متخصص اورولوژی مشورت کنید. دکتر آرش رنجبر، متخصص اورولوژی می‌تواند با بررسی دقیق اندازه و محل سنگ، وضعیت کلیه و شرایط پزشکی شما، مناسب‌ترین روش درمان را پیشنهاد دهد و در مسیر درمان و پیشگیری از عود سنگ کلیه همراه شما باشد.